Archief voor de ‘Politiek’ Categorie

File:AQMI Flag.svg

Rush O Muslims to your state. Yes, it is your state. Rush, because Syria is not for the Syrians, and Iraq is not for the Iraqis” (Weiss & Hassan, 2015, p. 1). On the 29th of June 2014, 90 years after the fall of the Ottoman Empire, the Sunni rebel group Islamic State (IS) proclaimed an Islamic Caliphate under its self-declared leader Abu Bakr al-Baghdadi. Al-Baghdadi claims to be a descendant of the Prophet Muhammad and therefore the righteous leader of all Muslims. The (Western) world was shocked and it seemed that no one saw this coming. In this paper I argue that the rise of the so-called Islamic State on the one hand can be seen in the line of revivalists movement starting from the early twentieth century and in that sense not really is a novelty. However, on the other hand it must be said that the group on some crucial points differs from former Islamists groups and that this can have far reaching consequences.
In the late nineteenth and early twentieth century Islamists groups emerged as a reaction to the Western expansion of modernity. In the wake of the Soviet War in Afghanistan the Islamist movement became more radical and transnational. As a consequence of this Al-Qaeda could emerge and later the so-called Islamic State. However IS finds its roots in pre-modern Islamic thought, the group is more severe, brutal and professional than we have ever seen in modern times. The fact that it actually has a territory and a caliphate gives it more legitimacy and makes it more attractive than its predecessors. Although the central place of  a caliphate in its ideology can also be its weakness since the caliphate is declining fast. With losing its territory and its caliphate IS will lose its broad legitimacy and attractiveness, but since the group recently more focusses on a strategy of carrying out terrorist attacks outside its territory, it will continue to be a big threat.


Islam and Modernity                                                                                                       

“As a historical category, modernity refers to a period marked by a questioning or rejection of tradition; the prioritization of individualismfreedom and formal equality; faith in inevitable social, scientific and technological progress and human perfectibility; rationalization and professionalization; a movement from feudalism (or agrarianism) toward capitalism and the market economy; industrializationurbanization and secularization; the development of the nation-state and its constituent institutions (e.g. representative democracypublic education, modern bureaucracy) and forms of surveillance (Foucault 1995, 170–77).

Religious fundamentalists have a natural aversion towards modernity as they see it as a condition of decay or disease outlined by pervasive corruption, disorder, relativism and immorality. However, many fundamentalist groups also use modern techniques of communication to propagate their message and ideology. In that sense fundamentalism is simultaneously a reaction to and an expression of modernity (Euben, 2012). In the late nineteenth century the Ottoman Empire was declining fast and the Islamic world came more and more under Western influence. During this time of expansion of modernity Islamic intellectuals proclaimed an Islamic order as an alternative to the Western-based state. The Ottoman Empire tried to modernize but the attempts from above failed. This failure led to two Islamic responses, a reformist and a revivalist response (Amineh, 2010). One of the main representatives of the reformist movement was Sayyed Jamal al-Din Afghani (1838-1897). He tried to make Islamic religion and philosophy compatible with some Western scientific, economic and political concepts in order to protect Islam against the West. Afghani is still popular with liberals, nationalists and Islamists because of his anti-imperialist ideas and he can be seen as the first modern Islamist (Keddie, 1994, p.485). The term Islamism refers to the “aspiration to institute a political order that reflects the norms of Islam, and the shari’ah more specifically” (Mandaville, 2007, p. 239).
                The revivalist movement developed itself a bit later in the early twentieth century as a more radical reaction towards Western modernization. Important for this movement is the founding of the al-Ikwan al-Muslimun or Muslim Brotherhood in Egypt by Hassan al-Banna (1906-1949) in 1928. The Brotherhood can be seen as the prototype of all modern Islamist movements and their main goal is Islamization of the society by political means (Mandaville, 2016, p. 181). During that time Islamist organizations, like the Muslim Brotherhood, operated in many countries, but mainly on a national scale. This national Islamist focus changed in the context of the late Cold War geopolitics.


The Emergence of the Global Jihadi Movement and the Rise of the Islamic State
The global jihadi movement emerged during the Soviet war in Afghanistan (1979-1989). The Soviets seized Afghanistan to defend a socialist dictator against rebels. Young men from several Middle Eastern countries travelled to Afghanistan to fight with the rebels against the foreign oppressor. The war was framed as a battle between real Muslims on one side and atheists on the other side. Many fighters joined to fight for the Muslim cause and were trained on the battlefields of Afghanistan. When the war was over the holy warriors or mujahideen went back to their homelands and spread their radical ideas over there (Mandaville, 2007).
Among them was a well-educated Saudi named Osama Bin Laden and a Jordanian thug called Abu Musab al-Zarqawi. In 1988 Bin Laden founded Al-Qaeda (The Base) in order to constitute a network of transnational jihadis. On September 11, 2001 Al Qaeda attacked the United States and killed almost 3000 American citizens. From that moment Bin Laden was the most hunted terrorist in the world and the United States starts the so-called ‘War on Terror’ by invading Afghanistan and Iraq (Weiss & Hassan, 2015). During that time al-Zarqawi raised a militant organization in Iraq called Jamaat al-Tawhid wa-l-Jihad (The Group of Monotheism and Jihad). In the beginning al-Zarqawi was not that successful but that changed with the American invasion in Iraq, his group became leading in attacking the Americans and the Shia population (Wagenmakers, 2014). In 2004 his group formed an alliance with Al Qaeda and became known as Al Qaeda in Iraq (AQI). After al-Zarqawi was killed by the American army in 2006 the group was called the Islamic State of Iraq (ISI). ISI got hold of the areas that were namely populated by Sunnis, who were discriminated by the new regime in Iraq. This formed a perfect ground for the group to grow in silence. In 2011 the Arab Spring spreads across the Middle East and in Syria, Bashar al-Assad cracked down violently on protestors. The unrest in Syria led to a civil war and gave ISI the chance to expand to Syria leading to the Islamic State of Iraq and Syria (ISIS). The organization was now led by a Iraqi who called himself Abu Bakr al-Baghdadi and claimed to be a descendant of the Prophet Muhammad. This is very important in Islamic tradition, because only a member of the Quraysh tribe (tribe of the Prophet Muhammad) can be the legitimate leader of Muslims. Eventually on the 29th of June 2014 al-Baghdadi proclaimed an Islamic Caliphate (khilafa) for all Muslims under the name Islamic State (IS). Thousands of young Muslims from all over the world travelled to Iraq and Syria to join the Islamic State (Wagenmakers, 2014).

Ideology of the Islamic State
The ideology of the Islamic State is related to Jihadi-Salafism. In 2007, then-Islamic Sate leader Abu Umar al-Baghdadi (not to be confused with the current leader Abu Bakr al-Baghdadi) appealed to all Sunnis and especially to the al-Salafiyya al-Jihadiyya (Bunzel, 2015). The Salafi movement is a very pious stream in Sunni Islam that prohibits religious innovation (bid’ah) by strictly living the model of the Prophet Muhammad. The word Salaf means ancestor or predecessor and refers to the first generations of Muslims. Crucial in the Salafi creed is the concept of tawhid which stands for the unity of God. This means that they are strictly monotheistic and that God alone has the right to be worshipped. However, the concept of tawhid goes deeper, God is the only righteous ruler in every aspect of human life. Therefore no earthly governor has legitimacy and the only true guidelines for Muslims are the Qur’an and the Sunnah (teachings and sayings of the Prophet Muhammad). Salafis take these old texts literal and apply them to all aspects of their daily lives (Wiktorowicz, 2006). Another key concept is the practice of takfir which is declaring other Muslims as kuffar or infidels. According to Islamic law the punishment for apostasy is death. Salafis consider Shi’a and Suffi Muslims as kuffar, because they try to innovate Islam and commit shirk (idolatry). Basically, everyone who does not follow the strict Salafi creed is an infidel. All Salafis follow the same creed, but only Jihadi-Salafists try to reach their goals mainly – or only – by use of a holy war against the unbelievers or jihad (Wiktorowicz, 2006).
According to Karen Armstrong (2014), the deep roots of the Islamic State lie in one particular branch of Salafism, namely the state ideology of Saudi Arabia called Wahhabism. Muhammad Ibn Abd al-Wahhab (1703-1791) was an Islamic revivalist in Saudi Arabia who urged all Muslims to interpret the Qur’an and hadith themselves instead of following the religious scholars (ulama). He opposed Suffism and Shi’ism, but did that by means of study and education (Armstrong, 2014). Muhammad Ibn Saud, a member of the Saud dynasty, used Wahhabs’ ideas for political means. This resulted in two forms of Wahhabism: on the one hand the mainly intellectual form of Wahhab himself and on the other hand the more violent form of the Saud dynasty. After the dead of Wahhab, Wahhabism became more violent and mainly an instrument of state terror. During the First World War a Bedouin army known as the Brotherhood or Ikwan (not to be confused with the Muslim Brotherhood) tried to establish a kingdom in the Middle East. This Brotherhood used the Wahhabist ideology to legitimate the slaughter of so-called infidels and slit the throats of all male captives (Armstrong, 2014). A routine now executed on daily basis by the soldiers of the Islamic State.
As stated before, the Muslim Brotherhood can be seen as the prototype of all modern Islamist organizations, so it also influenced IS. The founder of the Brotherhood, Hassan al-Banna, stated very clear that he wanted an Islamic State: “Islam requires that the Muslim community unite around one leader or one head, the head of the Islamic State, and it forbids the Muslim community from being divided among states…” (Bunzel, 2015, p. 8). However, in practice al-Banna saw this more as a long term ideal. In reality the Brotherhood focusses more on Islamization of the society from within the political system. One of the most articulate thinkers of the Brotherhood, Sayyed Qutb (1906-1966), was more radical in his thoughts and is still a big source of inspiration for many radical Islamists. Qutb argued that the Islamic world was in moral decay and came up with the concept of jahiliyya which refers to the pre-Islamic period of ignorance. The only solution to this problem of Westernization was the creation of an Islamic State, a legal system based on Islamic law or shari’ah. There is still debate if Qutb actually was more a Salafi than a Muslim Brother, but it might be clear that he held a number of Salafi precepts (Wiktorowicz, 2006).


Ideology in Practice
The ideology of IS is based on conservative Islamic thought, but so do the ideologies of Al-Qaeda and the Muslim Brotherhood. Then what does the Islamic State make so different? IS differs in two ways from these organizations. In the first place, as its name claims, it is a state. Al Qaeda can be seen as quite successful in committing attacks in the Middle East and the West, but it never came anywhere close to reaching an Islamic State. The Muslim Brotherhood is a huge organization with political influence in a growing amount of countries in the Middle East and North Africa, but the ideal of an actual Islamic State looks still far away. And there it was, coming out of nowhere, an actual Islamic caliphate declared by a Sunni rebel group named itself the Islamic State. The group captured a territory roughly the size of Hungary and broke the Sykes-Picot borders of Iraq and Syria (Hamid, 2016). Ninety years after the fall of the last Islamic State, the Ottoman Empire, the caliphate was back. Although most Muslims strongly disagree with the practices of IS, the notion of an Islamic caliphate has a broad resonance among Muslim-majority populations. A survey on attitudes towards a caliphate found that 65 percent of respondents in Egypt, Morocco, Pakistan and Indonesia supported the idea of a caliphate (Hamid, 2016). The fact that IS actually governs a territory gives the group legitimacy and makes it more powerful. However, this strength also seems to become its weakness since the territory of the caliphate declines fast.
In the second place IS is more severe or pious, more professional and more brutal than former Islamist organizations. Of course most Muslims will not agree with the statement that IS is more pious, in fact they will say that IS is not pious at all. With pious in this sense is meant that it legitimates every action, as brutal as it may be, on the Qur’an and hadith. After every horrendous deed follows a statement of an IS ideologist that explains why they did it and that it is all based on Islamic scriptures (Wood, 2015). The group has a professional media center called al-Hayat, which is responsible for posting beheading videos on social media and launching a propaganda magazine. IS is very successful in reaching young Muslims all over the world on social media and encouraging them to join the fight, either in Syria or in their home countries. The first propaganda magazine is called Dabiq, named after a city in Syria where according to some Muslim traditions the final battle between the real Muslims and the infidels will take place, resulting in a final apocalypse (Wood, 2015). In this magazine IS proudly explains and defends their horrifying behavior. They explain for example why they take Yazidi women and use them as sex slaves. According to IS they just follow Islamic law, Yazidis are monotheists and therefore it is legitimate to use them as sex slaves (Wagenmakers, 2014). IS is in its ideology far more severe and radical than its predecessors. The group sees everyone that not follows its creed as an infidel and therefore a legitimate target. Most Muslims believe that defensive jihad is a duty or at least legitimate, so when Muslims or Muslim lands are attacked they have to fight back. Interpretation plays a big role here, because most Muslims would argue that its only allowed to fight combatants. IS states that there is a war between Muslims and unbelievers, so that basically makes every non-Muslim a legitimate target. But they go even further than that, they also emphasize an offensive jihad. This legitimates attacks on other Muslims like Shi’ites, and attacks on countries that are not involved in the war in the Middle East. For IS it does not really matter if you are a combatant, a civilian, a woman or even a child (Bunzel, 2015).

Dabiq, Rumiyyah and the future

“If one wants to get to know the program of the [Islamic] State, its politics, and its legal opinions, one ought to consult its leaders, its statements, its public addresses, its own sources” (Abu Muhammad al-‘Adnani, official spokesman of the Islamic State, May 21, 2012)

In the last version of their magazine Dabiq called Breaking the Cross IS explains why they hate ‘us’. In the article called Why We Hate You & Why We Fight You they state that they hate us primarily for ideological reasons and not for political reasons. The reason why they hate us is very simple, we do not believe in Allah so we are disbelievers. Western leaders, journalists and apostate imams will continue to make us believe that they mainly hate us for colonialism and discrimination, but they only do this because they are afraid to be politically incorrect. IS will never stop hating us until we embrace Islam (Dabiq, Issue 15).

“So you can continue to believe that those “despicable terrorists” hate you because of your lattes and your Timberlands, and continue spending ridiculous amounts of money to try to prevail in an unwinnable war, or you can accept reality and recognize that we will never stop hating you until you embrace Islam, and will never stop fighting you until you’re ready to leave the swamp of warfare and terrorism through the exits we provide, the very exits put forth by our Lord for the People of the Scripture: Islam, jizyah, or – as a last means of fleeting respite – a temporary truce.” (Dabiq, Issue 15).

This last issue of Dabiq was published in the summer of 2016, in the meantime IS launched a new magazine called Rumiyah. The title refers to Rome, which IS wishes to conquer as they see it as the capital of the Christian Western world (Clarion Project, 2017). The change of the name of the magazine has as well a very practical reason as a more strategical reason. The first reason is that IS lost the symbolically important city of Dabiq in the end of 2016 to Syrian rebels, so the group got no longer hold of it (Isis loses ‘prophesied’ town of Dabiq to Syrian rebels after short battle, 2016). The second reason is that IS has to anticipate on losing its territory and so losing its caliphate. As stated before the possession of territory gives the group more legitimacy and makes it more attractive than its predecessors, but the caliphate is declining fast and is likely to disappear in the near future.
IS always followed a twofold strategy of building an Islamic State and carrying terrorist attacks outside its territory (The Tahrir Institute for Middle East Policy, 2015).
Since the declining of its territory the group focusses more on the latter one. IS has professional training camps where it trains Western jihadis so that they can go back to their home countries and carry out attacks there. Abdelhamid Abaaoud, a Belgian citizen with Moroccan roots and seen as the mastermind behind the November 2015 Paris attacks, was trained in Syria and with his group responsible for killing 130 innocent people (How ISIS Built the Machinery of Terror Under Europe’s Gaze, 2016). The group recently also calls for lone wolves to carry out attacks in the West, and however these attacks are usually less professional they can still be very effective as we have seen in San Bernardino, Berlin and Istanbul. The only thing the attackers have to do is pledge allegiance to Caliph Abu Bakr al-Baghdadi and they will be rewarded in paradise, according to IS (ISIS magazine calls for lone wolf attacks in Europe and the US to ‘avenge’ the death of their fighters in Mosul, 2016). With the fast decline of the caliphate, it is very likely that thousands of military trained jihadis will return to their homelands and continue their holy war there. This means for the future that IS is likely to lose its broad legitimacy, but also that the group still will be a big threat to Western societies.  

The so-called Islamic State can be seen in the line of Islamic revivalist movements that emerged in the early twentieth century as a reaction to the expansion of Western modernity. However, the group differs in two important ways from its predecessors. In the first place because the Islamic State is an actual state with territory. However most Muslims strongly disagree with the brutalities of IS, the notion of an Islamic State finds broad resonance among Muslims, it gives the group legitimacy and makes it somehow attractive. In the second place because the group is more severe and pious, more professional and more brutal than its predecessors. IS legitimates every action, how brutal it may be, on the Qur’an and hadith which gives them a very strong ideological stand. It claims that there is a war going between the true Muslims and the infidels, which makes everyone who does not follow the IS ideology a legal target. The group is furthermore very successful in reaching young Muslims all over the world with their propaganda channels on social media and encouraging them to join the fight, either in Syria or in their home countries.
With the decline of the caliphate the so-called Islamic State is likely to lose its broad legitimacy and attractiveness, but this does not mean that the group no longer is a threat. IS is shifting its focus more towards carrying out attacks in the West. With calls for lone wolf attacks and the possible return of jihadi fighters to their homelands, it is very likely that IS and its ideology will continue to be a big threat, not only to the Middle East but also to ‘the West’.



  • Amineh, M.P.(2010)` Authoritarian Persistence and Barriers to Democracy in theMuslim Middle East: Beyond Cultural Essentialism’ in E. Ben-Rafael & E. Sternberg(eds.) World religions and Multilateralism- A Dialectic Relations, Leiden-Boston-London, Brill Academic Publishers.
  • Bunzel, C. (2015) From Paper State to Caliphate: The Ideology of the Islamic State
    Brookings Institute
  • Euben, R. “Fundamentalism” in: Böwering Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought, 2012, 179-188
  • Foucault, M. 1995.Discipline and Punish: The Birth of the Prison, translated by Alan Sheridan. New York and Toronto: Vintage Books.
  • Hamid, S. (2016) Islamic Exceptionalism – How the struggle over Islam is reshaping the world. New York: St. Martin’s Press
  • Keddie, Nikki. “The Revolt of Islam, 1700 to 1993: Comparative Considerations and Relations to Imperialism”. Comparative Studies in Society and History, Vol. 36, No. 3 (Jul., 1994), pp. 463-487.
  • Mandaville, P. (2007) Global Political Islam, Routledge: Oxford – chapter 7 and 8
  • Mandaville, P. (2016) Islam and International Relations in the Middle East – in Fawcett, L (2016) International Relations of the Middle East, Oxford University
  • Wagenmakers, J. De ideologische onderbouwing van de Islamitische Staat.
  • Weiss, M. & Hassan, H. (2015) ISIS Inside the Army of Terror, Regan Arts: New York
  • Wiktorowicz, Q. (2006) Anatomy of the Salafi Movement. Studies in Conflict and Terrorism
  • Wood, G. (2015) What ISIS Really Wants. The Atlantic




            In the Arab world there are broadly two big competing ideologies, Arab nationalism or Arabism and political Islam or Islamism. These ideologies appeared most publicly when the Ottoman Empire began to lose its hold on the Middle East to European powers during the beginning of the twentieth century (Al Jazeera, 2008). After the collapse of the Ottoman Empire, Great Britain and France divided the Middle East into spheres of British and French influence. This colonial division, known as the Sykes Picot Agreement is still considered one of the main reasons for conflict in the Middle East nowadays. The Arabs had no say about this post-war partition of their lands. This unnatural emergence of the modern state in the Middle East left the Arab world ‘struggling between a widely held ideal of Arab unity and a reality of nation-state nationalism reinforced by nationalists struggles for independence’ (Rogan, 2016, p. 39). The ideal of Arab unity can be separated in two supra-state identities, Arab nationalism and political Islam. Both ideologies are based on identity, which means that it defines itself against the ‘other’ (Hinnebusch, 2016, p. 155).
Arab nationalism emphasized the historical and cultural affinity of all Arabic-speaking peoples. The most important goals of Arab nationalism are the unity of the Arab peoples and the fighting of Western colonialism. Pan-Arab nationalism was the leading ideology in the Arab world with the president of Egypt, Gamal Abd al-Nasser, as the leading exponent (Mandaville, 2016, p. 181). Political Islam emerged in the same time as Arab nationalism, on the one hand as an answer to Western colonialism and imperialism and on the other hand as  an ideological critique of the secular nation state in the Middle East (Mandaville, 2016, p. 177). The idea is to create unity on basis of the Islamic umma, the Islamic community. Political Islam has also its roots in Egypt, with the founding of the Muslim Brotherhood in 1928 by Hassan al-Banna (Mandaville, 2016, p. 181). After the Arab uprisings in 2011 a lot has changed in the Middle East and there is still a lot happening in the region. The nation state is under fire and several groups call for unity. The question is if this unity is more likely to be found in the Arab identity or in the Islamic identity.
In this essay I analyze which of these ideologies is the most potent force in the future. I first give a brief overview of the history of Arab nationalism. Then I do the same for political Islam. After that I make an analysis which ideology is most potent, based on recent developments like the Arab uprisings. In the end I conclude that political Islam is a more potent force than Arab nationalism, maybe not in its radical form but more in its ‘pragmatist’ form.

Arab Nationalism
                      According to the leading theorist of Arab nationalism, Sati al-Husri, Arab identity is the combination of the Arabic language and the sharing of a collective history:

Every person who speaks Arabic is an Arab. Everyone who is affiliated with these people is an Arab. If he does not know this or if he does not cherish his Arabism, then we must study the reasons for his position. It may be the result of ignorance – then we must teach him the truth. It may be because he is unaware or deceived – then we must awaken him and reassure him. It may be a result of selfishness – then we must work to limit his selfishness (Cleveland, 1971, p.127).

The founding of Arabism was the work of Arab intellectuals, using shared values and threats against the ‘other’ – the non-Arab states and imperialism (Hinnebusch, 2016. P. 157). Arab nationalism already emerged in the Ottoman Empire, against Turkification and Zionism. The rise of Arabism in the Ottoman Empire, called the Arab awakening, had two sources. First there were the minorities of Arab speaking Christians who transformed Arabic into a modern language. Second there was the Muslim elite emphasizing on the greatness of the Arabs resided in their privileged understanding of Islam (Kramer, 1993, p. 175-176). The Ottomans tolerated Jewish immigration because they believed it would benefit the empire, this policy united the Arabs in their criticism. Yet, as long as the Ottoman Empire lasted, the Arab nationalist movement was marginal.
After the first world war there were two commitments that played an important role in the rise of Arabism. First the Sykes-Picot agreement, that divided the Middle East into spheres of French and British influence. Second the Balfour Declaration, that promised the Jews a home in Palestine. The Arab nationalists felt a deep grievance towards the French and the British for this and Arabism began to redefine itself as a reaction towards Western imperialism (Kramer, 1993, p 178-179). Arabism gained popularity from the 1930’s and got an extra dimension in 1948 with the declaration of the state Israel. The war in Palestine showed the Arabs that they were weak and that there was a revolution necessary to strengthen the Arab peoples. This Arab revolution knows two movements, on the one hand Nasserism and on the other hand Ba’athism. Nasserism or pan-Arabism came up with the rise of the Egyptian colonel Gamal Abdel Nasser. Nasser became a hero in the Arab world after his victory in the Suez Crisis. He came into power and combined a socialist agenda with the idea of Arab unity. Nasser saw Egypt as the bridge to Arab nationalism, connecting the Arabs of Asia and Africa (Kramer, 1993, p. 185). Ba’athism can be seen as a more stringent ideology, its founders were intellectuals from Syria. Ba’ath means literally resurrection, the resurrection of the Arab unity. They called themselves revolutionaries and wanted a single Arab state in which socialism was a necessity. The Ba’ath came to power in Syria and Iraq through military coups and installed there military dictatorship with the slogan: ‘unity, freedom, socialism’ (Kramer, 1993, p. 186).
From 1950 till 1970 Arab nationalism was the hegemonic ideology in most Arab states with the emergence of the United Arab Republic (UAR) in 1958 as its zenith (Hinnebusch, 2016, p. 158). This ‘marriage’ between Nasser’s Egypt and Ba’ath’s Syria turned into a struggle between both Arab nationalists camps and collapsed in 1961. The collapse was a beginning of a long slide of Arab nationalism. In 1967 the Arabs got defeated by Israel in six days, this defeat can be seen as the ‘Waterloo of pan-Arabism’. The Arabs expected to be stronger than in 1948, but this war showed them that they only had become weaker (Kramer, 1993, p. 187-188). This realization gave rise to another ideology, namely political Islam.

Political Islam
            Political Islam and Arab nationalism can be seen as rivals, although they have shared causes like anti-imperialism and the struggle over Palestine (Hinnebusch, 2016, p. 158). Peter Mandaville, a leading scholar in Political Islam defines Islamism as ‘an aspiration to institute a political order that reflects the norms of Islam, and the shari’ah more specifically’ (Mandaville, 2007, p. 239). He makes a distinction between Islamism and radical Islamism. Islamists seek to implement an Islamic political order and they try to do so within the modern state system, so often they are using democracy to reach their goal. Sometimes these groups emphasize on violent resistance, but their goals are defined in national liberation and Islamism within a single state. Radical Islamists reject the modern sovereign nation state and seek to establish a pan-Islamic polity or caliphate. In order to establish this, the violent struggle or jihad is the primary method (Mandaville, 2007, p. 237).
The Ikhwan al Muslimine or Muslim Brotherhood, which was founded in 1928 by Hassan al-Banna, can be seen as the prototype of all modern Islamist movements (Mandaville, 2016, p. 181). The goal of the Brotherhood is the Islamization of the society in a political way. Sayyid Qutb, their most important ideologist made a brief account of the ideology of the Muslim Brotherhood in 5 slogans (Qutb, 1964, p. 260).

Allah is our goal,

The Messenger is our example,

The Qur’an is our constitution,

Jihad is our way,

And Martyrdom is our desire.

In the beginning the brotherhood was a quietist organization that didn’t use violence, but that changed under the leadership of Sayyid Qutb in the 1960’s. Qutb was convinced that Egypt under Nasser was under threat of losing its Islamic identity through Western influence. He called this jahiliyyah, which refers to pre-Islamic times when there was ignorance. The only answer for him to this Westernization was an Islamic state,  a legal system based on shari’a. It was clear for him that the Nasser regime had to go and violence was the way to achieve that. Qutb got arrested and executed by the Egyptian regime for his anti-regime ideology, but his ideas lived on. Many other key ideologues got arrested and the Brotherhood was been driven underground (Mandaville, 2007, p. 240-242). The Muslim Brotherhood is most associated with Egypt but it has a broad ideology with movements in Pakistan, Turkey, Malaysia and Indonesia (Mandaville, 2016, p. 181-182). Islamist organizations as the Muslim Brotherhood use only violence when they see no other option and they do it usually only on a national scale. The Muslim Brotherhood tries to gain power via electoral means which is been quite successful in recent times.
The so-called radical Islamists are different in two ways. They are politically radical because they reject the system of nation-states and want to replace that with a caliphate. Also their method is radical because they try to reach their goals mainly – or only – by the use of violent struggle (jihad). The legacy of Sayyid Qutb made several more militant factions of the Muslim Brotherhood depart and form jihadist groups. These groups didn’t agree with the Brotherhood’s commitment to political quietism and saw themselves as the inheritors of Qutb’s legacy of active struggle (Mandaville, 2007, p. 241).
Geopolitics plays an important role in the emergence of the global jihadi movement. During the Soviet war in Afghanistan (1979-89) mujahideen fighters fought a guerilla war against the Soviets. The war was framed as a jihad against the atheists and soon other radical Islamists joined the fight (Mandaville, 2007, p 242).. The diversity of countries of origin where the fighters came from gave them the feeling they were fighting for a Muslim cause. When the war was over these fighters went to their homeland and spread their radical ideas. As David Cook puts it:

The battlefield of Afghanistan was the religious and social incubator for global radical Islam in that it established contacts among a wide variety of radicals from Muslim antigovernmental and resistance movements and fused them together (Mandaville, 2007, p. 242).

One of the founders within this mujahideen movement was Abdullah Azzam, a Palestinian member of the Muslim Brotherhood. Azzam putted even more emphasis on waging jihad than Qutb did, and played a big role in shaping Usama bin Laden’s worldview. Bin Laden was a rich Saudi citizen who quickly developed a reputation as a dedicated fighter in Afghanistan. Together with the Egyptian Islamist Ayman al-Zawahiri he founded Al-Qaeda (The Base) in the period around the end of the Afghan war (Mandaville, 2007, p. 244). After the war the emphasis of the jihadi’s began to swift from the near enemy to the far enemy. Zawahiri reinterpreted Qutb’s concept of jahiliyya, and saw the whole world as ignorant which means jihad must be fought in all places. With the possibilities of transnational communication and travel in a globalizing world a global jihad was born (Mandaville, 2007, p. 254). Al-Qaeda was in the early 2000’s most ‘successful’, with big attacks in Bali, Madrid and London. The far most dramatic and important in its consequences were the September 11, 2001 attacks on New York and Washington D.C. (Mandaville, 2007, p. 237).

            One of the consequences of 9-11 attacks was the so-called War on Terror waged by George W. Bush. In 2003 Iraq got invaded and the Ba’ath regime of Saddam Hussein collapsed. This led to a power vacuum with sectarian violence between Shias and Sunnis as a result. In these circumstances a new radical Islamist group emerged, the Islamic State of Iraq and Syria (ISIS) (Weiss & Hassan, 2015). This group gave a new dimension to the global jihadi movement by proclaiming an actual caliphate in Iraq and Syria. The leader and caliph of the Islamic State, Abu Bakr al-Baghdadi claims he is family of the prophet Mohammed. ISIS acts far more professional than Al-Qaeda, and shocks the world with horrifying beheading videos. The groups makes professional promotion videos and even a glossy in English called Dabiq, to convince Muslims all over the world to join jihad (Weiss & Hassan, 2015). Thousands of Western Muslims can’t resist the call and leave to join ISIS.
The group has a twofold strategy, on the one hand it’s building a caliphate in Iraq and Syria and on the other hand it’s training and motivating Muslims to attack in the West (The New York Times, 2016). The first strategy is not that successful anymore, after a broad coalition started to bomb ISIS targets the caliphate is declining rapidly. Now the end of the caliphate is near, it is likely that the group puts full emphasis on the second strategy. ISIS is responsible for the big attacks in Paris and Brussels, by training the ‘mastermind’ of the Attacks, Abdelhamid Abaaoud, in Syria (The New York Times, 2016). But the group also inspires so-called lone wolves to strike in the West as we have seen in Orlando and other occasions (CNN, 2016). The potency of ISIS as a real Islamic State can be considered small, they are too radical and they have made too many enemies to keep hold of a big territory. As an ideology and a threat to the West ISIS seems more potent than any radical Islamist group before, the group is capable of activating extremists all over the world and with the collapse of the caliphate many jihadists will go elsewhere. But as Mandaville puts it, ‘the popular appeal of radical Islam, particularly in its activist variant, will continue to be limited to a very small and highly extreme minority of Muslims’ (Mandaville, 2007, p. 273)
A much more potent force seems Islamism in its ‘pragmatic’ form. After the Arab uprisings in 2011 the Islamic political parties were quite successful – both classic Islamist and newly enfranchised conservative Salafis (Mandaville, 2016, p. 192). In Egypt the Muslim Brotherhood became the dominant party and in Tunesia En-Nahda. Although the success of the Muslim Brotherhood in Egypt was short, Mohamed Mursi had to leave after a military coup, it might be clear that the Muslim brothers still have a lot of followers. In Turkey the Justice and Development Party (AKP) is in power and in Morocco the Partie de la justice et du développement (PJD) (Mandaville, 2016, p. 191). These pragmatic Islamists use democracy to achieve power, but once they have the power they often use it to eliminate the opposition, as we have seen in Turkey after the failed coup.
Yusuf al-Qardawi, a religious scholar from Egypt and ideologue of the Muslim Brotherhood, has a weekly television show at Al Jazeera where he spread his Islamist ideas. Al-Qardawi is very popular in the Islamic world and he influences Muslims all over the world (Benyaich, 2013). The Muslim Brotherhood has also branches in Europe with Tarik Ramadan, the grandson of Hassan al-Banna, as its most famous figure. In 2008 one of the leaders of the Muslim Brotherhood, Youssef Nada, said in an Egyptian newspaper that the Muslim brotherhood counts more than 100 million people worldwide (Benyaich, 2013). We don’t know if that is true, but it is clear that the Muslim Brotherhood with its several branches is a very potent force.
Arab nationalism looks the less potent force. Nasserism died in 1970 together with the dead of the pan-Arab hero and wannabe successors as Muamar Gaddafi failed (Hinnebusch, 2016, p. 159). The Ba’ath movement lost its power in Iraq and the regime of Bashar al-Assad in Syria is likely to collapse soon. Some scholars like Abu Khalil think that Arab nationalism persists in a combination with Islamism and democracy, he calls this the new Arab ideology. He himself admits although that Islam – as a political ideology rather than as a body of theology – remains the single most popular movement in the Arab world (Abu Khalil, 1992).

               In this essay I have argued that Arab nationalism is a less potent force than political Islam. The only way Arabism can survive is by adjusting Islamism. Recent developments have shown the potency of Islamism in both its radical and its ‘pragmatic’ form. With the rise of ISIS, radical Islamism got a new dimension and their use of modern media showed that their ideology can attract more people than ever before, even in the West. Although the popular appeal of radical Islam stays relatively small, it can become or already is a major threat. The ‘pragmatist’ form of Islamism is even more potent. Islamists have a majority in many countries in the Middle East and North Africa, even in ‘modern’ countries like Turkey and Morocco. The Muslim Brotherhood has a lot of followers worldwide and can be seen as a very potent force. It is worth noting that the distinction between radical and ‘pragmatic’ Islamism is not always very clear. The Muslim Brotherhood had also some radical periods and their leading ideologue Sayyid Qutb is still a big inspiration for many radical Islamists. Political Islam is very potent and that’s something to seriously worry about.






AbuKhalil, A (1992) A New Arab Ideology: The Rejuvenation of Arab Nationalism, Middle East Journal, 46/1, Winter 1992, pp22-36

AlJazeera (February 4, 2008) The two ‘isms’ of the Middle East. Can Islamist and Arabist ideologies converge on the issue of unity?

Benyaich, B. (2013). Islam en Radicalisme bij Marokkanen in Brussel. Kessel-Lo: Bilal   Benyaich & Uitgeverij van Halewyck

Cleveland, W.L. (1971) The Making of an Arab Nationalist: Ottomanism and Arabism in the Life and Thought of Sati’ al-Husri (Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1971), 127.

CNN (June 13, 2016) Orlando shooting: 49 killed, shooter pledged ISIS allegiance

Hinnebusch, R. (2016) The Politics of Identity in Middle East International Relations – in Fawcett, L. (2016) International Relations of the Middle East, Oxford University Press: Oxford – chapter 7

Kramer, M (1993) Arab Nationalism: Mistaken Identity, Daedalus, 122/3, Summer 1993, pp 171-206

Mandaville, P. (2007) Global Political Islam, Routledge: Oxford – chapter 7 and 8

Mandaville, P. (2016) Islam and International Relations in the Middle East – in Fawcett, L (2016) International Relations of the Middle East, Oxford University Press: Oxford – chapter 8

Qutb, S. (1964). Milestones.

Rogan, E.L. (2016). The Emergence of the Middle East into the Modern State System – in Fawcet, L. (2016) International Relations of the Middle East, Oxford University Press: Oxford – chapter 2

Weiss, M. & Hassan, H. (2015) ISIS Inside the Army of Terror, Regan Arts: New York

Spoiler alert: the main reason is not colonialism or discrimination

CosfIP3WAAAhb6TIn the new edition of their glossy Dabiq ISIS is so friendly to explain us again why they hate us. I know, we’re not really interested in what ISIS tells us because we already have our own narrative: It’s basically our own fault: colonialism, discrimination, the whole foreign policy of the USA. Dude, Bush, he was such a badass. In comparison with him, Bin Laden and Al-Baghdadi are saints. So yeah, that bit of terrorism that happens to us now is the backlash we could expect, we kind of deserve it. The nice thing about this narrative is that if it’s our own fault, we should also be able to fix it. A hopeful thought. And I don’t want to ruin your day, but maybe – just maybe – we should question that thought..

The articles starts with stating that the Western narrative on jihadism, as outlined above, is wrong: ‘it is nothing more than a political act and a propaganda tool. The politicians will say it regardless of how much it stands in opposition to facts and common sense just to garner as many votes as they can for the next election cycle. The analysts and journalists will say it in order to keep themselves from becoming a target for saying something that the masses deem to be “politically incorrect.” The apostate “imams” in the West will adhere to the same tired cliché in order to avoid a backlash from the disbelieving societies in which they’ve chosen to reside. The point is, people know that it’s foolish, but they keep repeating it regardless because they’re afraid of the consequences of deviating from the script.’

To fight this false narrative ISIS gives us 6 reasons why they hate us and why they fight us in order of importance:

  1. We hate you, first and foremost, because you are disbelievers..
  2. We hate you because your secular, liberal societies permit the very things that Allah has prohibited..
  3. We hate you and wage war against you because you disbelieve in the existence of your Lord and Creator..
  4. We hate you for your crimes against Islam and wage war against you to punish you for your transgressions against our religion..
  5. We hate you for your crimes against the Muslims..
  6. We hate you for invading our lands and fight you to repel you and drive you out..

So yeah, foreign policy plays a role, but they point out very clearly that this role is secondary. They will never stop hating us, not even if we submit: ‘What’s important to understand here is that although some might argue that your foreign policies are the extent of what drives our hatred, this particular reason for hating you is secondary, hence the reason we addressed it at the end of the above list. The fact is, even if you were to stop bombing us, imprisoning us, torturing us, vilifying us, and usurping our lands, we would continue to hate you because our primary reason for hating you will not cease to exist until you embrace Islam. Even if you were to pay jizyah and live under the authority of Islam in humiliation, we would continue to hate you. No doubt, we would stop fighting you then as we would stop fighting any disbelievers who enter into a covenant with us, but we would not stop hating you.’

Sweet fellas as they are, they also point out that they terrorize us for our own good: ‘What’s equally if not more important to understand is that we fight you, not simply to punish and deter you, but to bring you true freedom in this life and salvation in the Hereafter, freedom from being enslaved to your whims and desires as well as those of your clergy and legislatures, and salvation by worshiping your Creator alone and following His messenger.’

But that would be a bit too nice to end with, so they make it very clear one more time: the only option we have is ‘soumission’.

‘So you can continue to believe that those “despicable terrorists” hate you because of your lattes and your Timberlands, and continue spending ridiculous amounts of money to try to prevail in an unwinnable war, or you can accept reality and recognize that we will never stop hating you until you embrace Islam, and will never stop fighting you until you’re ready to leave the swamp of warfare and terrorism through the exits we provide, the very exits put forth by our Lord for the People of the Scripture: Islam, jizyah, or – as a last means of fleeting respite – a temporary truce.’





Sinds 11 september 2001 is het Westen in de ban van islamitisch terrorisme, er volgden aanslagen in Madrid, Londen, Parijs, Brussel en vele aanslagen buiten Europa met talloze doden tot gevolg. Met de opkomst van de Islamitische Staat (IS) is de frequentie van islamitisch gelegitimeerde aanslagen alleen maar toegenomen. Kranten en tv-uitzendingen worden dagelijks gevuld met berichten over de oorlog in Syrië en aanslagen elders ter wereld. In Europese steden heerst angst voor nieuwe aanslagen en ook politici zijn naarstig op zoek naar antwoorden. Honderden West-Europese jongeren voelen zich aangetrokken tot het jihadisme. Ze vertrekken naar Syrië om zich te mengen in de burgeroorlog of sluiten zich in eigen land aan bij een jihadistisch netwerk. Opvallend bij de meest recente aanslagen in Parijs en Brussel is de rol die België en in het bijzonder Brussel speelt. De daders en verdachten van deze aanslagen hebben allemaal banden met een terreurnetwerk dat groeide en bloeide in inmiddels beruchte Brusselse deelgemeenten als Molenbeek en Schaarbeek. Het gaat in de meeste gevallen om in België geboren jongeren met een Marokkaanse achtergrond. Waarom zijn juist deze jongeren zo gevoelig voor radicalisering? Is het toeval, of zijn er andere factoren die een grote rol spelen? Tot nu toe lijken maatregelen om radicalisering en terroristische aanslagen tegen te gaan nog niet echt te werken. Essentieel bij het maken van passend beleid is het begrijpen van deze jongeren. Wat drijft hen en wat kunnen we doen om hun drijfveren te veranderen? Daarom ga ik in dit paper op zoek naar de oorzaken van de radicalisering van de leden van het Brusselse terreurnetwerk.
Uit bovenstaande blijkt evident de maatschappelijke relevantie van dit onderzoek. De wetenschappelijke relevantie is echter ook zeer groot. Er zijn grofweg twee stromingen die de oorzaken van terrorisme verklaren, de ene stroming stelt dat de oorzaken vooral sociaaleconomisch van aard zijn en de andere dat de oorzaken vooral ideologisch van aard zijn. Het debat gaat vaak tussen ‘het heeft niets met de islam te maken’ en ‘het heeft alles met de islam te maken’. De Franse islamexpert Olivier Roy stelt echter dat het tegenover elkaar stellen van deze twee stromingen leidt tot een impasse. Volgens hem is er niet zozeer sprake van een radicalisering van de islam, maar eerder van een islamisering van radicalisme. De oorzaken zijn dus niet vooral sociaaleconomisch of ideologisch van aard, maar eerder psychologisch (De Groene Amsterdammer, 2015). In het theoretisch kader werk ik deze drie theorieën verder uit en pas ik ze vervolgens toe op de leden van het Brusselse terreurnetwerk. Passen zij in het plaatje dat Roy schetst of spelen sociaaleconomische en/of ideologische factoren wel degelijk een grote rol? Het is niet eenvoudig om achter de individuele drijfveren van deze personen te komen, maar ik hoop een soort rode draad te ontdekken en op die manier een bijdrage te leveren aan het verklaren van de aantrekkingskracht van het jihadisme.



Theoretisch Kader

Het wetenschappelijke debat over islamitisch terrorisme speelt zich al enige tijd af tussen twee dominante stromingen. De ene stroming stelt dat de oorzaken vooral op sociaaleconomisch vlak te vinden zijn en de andere stroming meent dat de oorzaken vooral ideologisch van aard zijn. In 2007 voegde de Franse islamdeskundige Olivier Roy daar een theorie aan toe die psychologische factoren als de grootste oorzaak ziet.

Sociaaleconomische factoren
Over de eerste stroming kan ik vrij kort zijn omdat deze theorie niet specifiek geldt voor islamitisch terrorisme maar op allerlei vlakken van de samenleving wordt toegepast. Verschillende wetenschappers gaan ervan uit dat economische condities een grote rol spelen bij het ontstaan van terrorisme. Armoede en inkomensongelijkheid dragen bij aan een gevoel van deprivatie en onrecht, zodoende ontstaan er politieke spanningen. Mensen die weinig te verliezen hebben zijn gevoeliger voor radicalisering zo is de redenering. Volgens deze theorie is het belangrijkste wapen tegen terrorisme dan ook het tegengaan van armoede en ongelijkheid (Wolfensohn, 2002). Hoewel dit heel voor de hand liggend lijkt, blijkt uit verschillende cases dat deze theorie niet altijd opgaat. De aanslagen van 11 september 2001 op de Twin Towers werden bijvoorbeeld gepleegd door hoogopgeleide terroristen, geleid door een rijke religieuze fanaticus (Burgoon, 2006).

Ideologische factoren
Anderen stellen dat het islamitisch terrorisme vooral gedreven wordt door ideologie, oftewel een bepaalde interpretatie van de islam. Graeme Wood, als politicoloog verbonden aan Yale University deed voor het kwaliteitstijdschrift The Atlantic onderzoek naar IS en kwam tot de volgende conclusie: “The reality is that the Islamic State is Islamic. Very Islamic. Yes, it has attracted psychopaths and adventure seekers, drawn largely from the disaffected populations of the Middle East and Europe. But the religion preached by its most ardent followers derives from coherent and even learned interpretations of Islam.” (Wood, 2015). Volgens hem zijn de oorzaken dus van religieuze aard en speelt de islam een belangrijke rol, tenminste in het geval van IS. Deze groep legitimeert elke daad met theologische teksten uit de Koran of de Hadith. Om iets meer te begrijpen van deze ideologie en hoe deze ideologie tot terrorisme kan leiden is enige kennis van de islam, en met name van het salafisme, nodig. Deze fundamentalistische stroming, ook wel wahabisme genoemd, is afkomstig uit Saoedi Arabië en predikt zuiverheid van de leer en puritanisme. De term salaf verwijst naar de eerste vrome moslims, met als ultieme voorbeeld de profeet Mohammed. Het doel is het strikt repliceren van de islam ten tijde van de eerste rechtschapen moslims. Volgens salafisten is de Koran het letterlijke woord van God en is er maar één interpretatie mogelijk die te allen tijde geldt. Daarnaast hangen salafisten een doctrine van isolatie aan, dit houdt in dat zij zich moeten isoleren van de rest van de wereld en dus niet mogen deelnemen aan het dagelijks leven zoals anderen dat doen (Wiktorowicz, 2006).
Ondanks dat de leer van salafisme vrij éénduidig is, geven volgelingen hier toch een andere invulling aan. Ten eerste zijn er puristen, zij streven ernaar zo strikt mogelijk volgens de Koran en Hadith te leven maar bemoeien zich niet met aardse aangelegenheden. Geweld keuren ze dan ook af. Ten tweede zijn er politieke salafisten, zij streven een islamitische wereldorde na en keuren het gebruik van geweld daarbij niet af. Ten slotte zijn er jihadisten, zij zien het als hun religieuze plicht om een heilige oorlog te voeren tegen een ieder die niet de zuiver islam aanhangt. Veruit het grootste gedeelte van de salafisten behoort tot de eerste groep en is dus niet direct gevaarlijk. De tweede groep is aanzienlijk kleiner en vormt een potentieel gevaar omdat de scheiding tussen politieke salafisme en jihadisme niet altijd even duidelijk is. Jihadisten ten slotte vormen slechts een kleine minderheid van het salafisme, maar zijn een direct gevaar voor de samenleving (Wiktorowicz, 2006).
Wetenschappers die ervan uitgaan dat ideologische motieven een belangrijke rol spelen denken dat de oplossing van het probleem dan ook vooral binnen de ummah (moslimgemeenschap) te vinden is. De moslimgemeenschap moet zich hervormen en opstaan tegen salafistische en jihadistische denkers. Ook deze theorie lijkt vrij voor de hand liggend. Moslims worden in religieuze teksten opgeroepen de wapens op te pakken en vrome moslims geven hieraan gehoor. De vraag is echter of deze religieuze teksten gelden als inspiratie voor geweld of als excuus.

Psychologische factoren
Volgens de Franse islamexpert Olivier Roy is het laatste het geval, de islam dient niet zozeer als inspiratie maar vooral als een excuus. The question is not the radicalization of Islam, but the Islamization of radicalism” (Roy, 2016). Hij stelt dat West-Europese terroristen allemaal dezelfde patronen delen. Het zijn veelal tweede generatie moslims die een opleiding in het Westen hebben gevolgd en een westerse taal spreken. Ze hebben een ‘normale’ opvoeding genoten zonder verdachte religieuze praktijken, ze zijn te vinden in nachtclubs waar ze alcohol drinken en achter de vrouwen aangaan. De meesten van hen zijn wedergeboren moslims, ze werden pas in Europa bewust moslim. Ze representeren geen islamitische traditie, sterker nog ze breken met de gematigde religie van hun ouders (Roy, 2007, p. 52). De radicalisering van de Westerse moslimjeugd wordt vaak gezien als een spill-over effect van de crisis in het Midden-Oosten. Maar volgens Roy klopt dit niet, de terroristen komen zelden uit Palestina, Afghanistan of Irak en veel vaker uit landen als Marokko of Pakistan. “In a word, there is no relation between the geographical map of the radicalization and the map of existing conflicts” (Roy, 2007, p. 54).
Ook is er volgens Roy geen specifiek sociologisch profiel dat deze radicalen verbindt aan een bepaalde sociaaleconomische situatie. Veel van deze jongeren komen uit lagere klassen, maar dat geldt voor een hele grote groep waarvan het merendeel niet radicaliseert. “Frustration is obviously a key element in their radicalization, but has more to do with a psychological than a social or economic dimension” (Roy, 2007, p. 55). Radicalisering vindt plaats binnen het kader van een kleine groep lokale vrienden, die elkaar vaak hebben ontmoet in een jeugdbende of de gevangenis. Een gemeenschappelijke deler vinden de radicalen in reconstrueren van ‘het zelf’ door actie. Ze zijn meer op zoek naar spectaculaire actie dan naar het bouwen van een constructieve politieke basis voor hun idealen. Dit kortetermijndenken is waarschijnlijk ook hun grootste zwakte. Een ander belangrijk element is het mixen van islamitische terminologie met een typisch Westers anti-imperialisme en derdewereld radicalisme. Hun doel is hetzelfde als de westerse ultralinkse bewegingen uit de jaren ’70 ,aldus Roy. “The Western-based Islamic terrorists are not the militant vanguard of the Muslim community; they are a lost generation, unmoored from traditional societies and cultures, frustrated by a Western society that does not meet their expectations” (Roy, 2007, p.55).
De oplossing ligt volgens Roy bij een Europese of westerse islam. De islam moet geaccepteerd worden als een westerse godsdienst en moslims als westerse burgers. Dit betekent niet per definitie een liberale islam, het christendom is immers ook niet liberaal, maar het betekent dat westerse waarden zich ontwikkelen binnen de islam. Om dit te bewerkstelligen moeten buitenlandse geldstromen uit bijvoorbeeld Turkije en Saoedi-Arabië naar moskeeën worden afgesneden, want deze landen hebben absoluut geen westerse islam voor ogen. Verder moet er volgens Roy vooral geluisterd worden naar jonge westerse moslims (Roy, 2007, p. 59-60).               




De analyse van de oorzaken van radicalisering en terrorisme in Brussel bestaat uit het toepassen van de drie eerder beschreven theorieën op de case Brussel. Eerst onderzoek ik hoe het gesteld is met de sociaaleconomische factoren in Brussel. Hierbij maak ik gebruik van het boek Islam en radicalisme bij Marokkanen in Brussel van de Belgisch-Marokkaanse politicoloog Bilal Benyaich (2013) en andere wetenschappelijke bronnen aangevuld met data uit de media. Bij het analyseren van ideologische factoren maak ik wederom gebruik van het boek van Benyaich, aangevuld met data van andere onderzoekers. Om psychologische factoren, zoals omschreven door de Franse islamexpert Olivier Roy, te analyseren heb ik een selectie gemaakt uit leden van het Brusselse terreurnetwerk. Ik heb ervoor gekozen om aan de hand van de achtergrond van Abdelhamid Abaaoud (doodgeschoten door de politie vlak na de aanslagen in Parijs), Salah Abdeslam (gevangen genomen vlak voor de aanslagen in Brussel), Ibrahim el-Bakraoui (blies zichzelf op bij luchthaven Zaventem) en Khalid el-Bakraoui (blies zichzelf op bij metrostation Maalbeek) de these van Roy te toetsen. Ik heb voor deze vier personen gekozen omdat zij als hoofdverdachten zijn aangemerkt en er veel gegevens over hen te vinden zijn in de media.




Marokkanen en moslims in Brussel
Brussel is historisch gezien een migrantenstad en deze status wordt de laatste jaren alleen maar versterkt. In 2001 had 46,3% van de Brusselaren buitenlandse roots, begin 2011 was dit aantal gestegen naar 62% (62 procent Brusselaars heeft vreemde herkomst, 2012). Een aanzienlijk deel van deze migranten is afkomstig uit Marokko. Naar schatting wonen er ongeveer 150.000 Marokkanen in Brussel, dit is ongeveer 13,5% van de totale Brusselse bevolking. Dit aantal is de laatste jaren explosief gestegen en stijgt nog steeds, Brussel wordt dan ook wel de hoofdstad van de Marokkanen in België genoemd (Benyaich, 2013, p. 13-16). Het aantal moslims in Brussel wordt geschat tussen de 22 en 35 procent. Dit is lastiger in te schatten omdat het begrip moslim subjectiever is dan nationaliteit. Uit onderzoek komt naar voren dat iets meer dan de helft van de Brusselse moslims bewust met het geloof bezig is en dus als ‘bewuste moslim’ kan worden aangemerkt (Benyaich, 2013, p. 35-37). Onder Marokkaanse Brusselaars ligt dit percentage iets hoger, zij zijn over het algemeen godsdienstiger en blijken ook een grotere mate van versterking van de geloofsovertuiging gekend te hebben zo blijkt uit onderzoek van de Universiteit van Rabat in opdracht van de Koning Boudewijnstichting (Saaf e.a., 2009, p. 107-108).
Bovenstaande cijfers zijn nog niet heel opmerkelijk of schokkend te noemen maar dit beeld verandert als we kijken waar de meeste Marokkanen en moslims in de stad wonen. Bijna de helft van de Brusselaren en ruim driekwart van de allochtonen leeft in driehonderd achtergestelde buurten. In tegenstelling tot de beruchte banlieues in Frankrijk bevinden deze buurten zich niet aan de rand van de stad, maar in het centrum en westen van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Wijken als Molenbeek, Schaarbeek en Anderlecht hebben te maken met hoge werkloosheidscijfers, lage levensverwachting, slecht onderwijs, onveiligheid, slechte kennis van de landstaal enzovoorts. Marokkaanse Brusselaars zijn sterk oververtegenwoordigd in deze achterstandswijken, de helft van de Marokkaanse Belgen leeft onder de armoedegrens (Benyaich, 2013). Aangezien deze arme wijken een boog vormen rondom het centrum van Brussel spreekt men wel van de ‘arme sikkel van Brussel’. Inmiddels wordt deze arme sikkel ook wel als de ‘Brusselse halve maan’ aangeduid vanwege de hoge concentratie van moslims in deze gebieden (Benyaich, 2013, p. 16-18). Hieruit volgt niet zozeer diversiteit, maar eerder apartheid. De autochtone en allochtone bevolking van Brussel komen nauwelijks met elkaar in aanraking en leven grotendeels langs elkaar heen. Deze segregatie wordt onder andere in de hand gewerkt door de betaalbaarheid van woningen. Veel migranten beschikken domweg niet over de financiële middelen om zich in ‘betere’ wijken te vestigen.
Sociale en culturele factoren vergroten deze segregatie alleen maar. Bepaalde Brusselse wijken ogen zo Marokkaans of zelfs islamitisch dat het voor veel migranten aantrekkelijk is om zich daar te vestigen (Benyaich, 2013). Dit heeft ook zijn weerslag op het onderwijs. De kloof tussen studieresultaten van autochtone en allochtone leerlingen is bijna nergens zo groot als in België. Uit onderzoek van de Brusselse sociologen Dirk Jacobs en Andrea Rea blijkt dat dit sterk samenhangt met het opleidingsniveau van de moeder. Zij tonen aan dat 75% van de kinderen van moeders die geen opleiding voltooiden, in het lager onderwijs terecht komen. Daartegenover staat dat bijna 90% van de kinderen van moeders die een universitair diploma hebben, in het hoger onderwijs terecht komen (Jacobs en Rea, 2007, p. 4-8). Nu wil het geval dat een aanzienlijk aantal Marokkaanse Brusselaars een ouder heeft die niet in België geboren is. Veel Belgische Marokkanen kiezen ervoor te trouwen met een partner uit Marokko. Hun kinderen worden daarom wel de eeuwige tweede generatie genoemd. Daar komt nog bij de segregatie en discriminatie in het onderwijs. In de arme Brussels wijken zijn veel scholen die grotendeels Marokkaans of Turks zijn en in de rijkere wijken zijn scholen die grotendeels ‘westers’ zijn. Dit geeft jongeren het gevoel alleen op de eigen groep aangewezen te zijn en versterkt het wij-zij denken enorm. Uit het eerder geschetste beeld volgt logischerwijs een hoge werkloosheid onder allochtone jongeren. In een wijk als Molenbeek ligt de jongerenwerkloosheid rond de 54%, een verontrustend aantal (Benyaich, 2013, p. 28-31).
Uit bovenstaande kunnen we concluderen dat het ontzettend slecht gesteld is met de sociaaleconomische omstandigheden van Marokkanen en moslims in Brussel. In hoeverre dit daadwerkelijk per individueel geval een rol speelt is moeilijk te achterhalen, maar het moge duidelijk zijn dat deze omstandigheden het probleem eerder vergroten dan verkleinen.

Het salafisme in Brussel
Volgens de Belgisch-Marokkaanse politicoloog Bilal Benyaich (2013) zijn Marokkaanse Belgen zich in de loop der tijd meer gaan identificeren met de islam. Dit terwijl religie voor de toenmalige gastarbeiders niet zo’n grote rol speelde, het was iets wat deel uitmaakte van hun culturele achtergrond maar men was er niet heel bewust mee bezig. Deze verandering schrijft Benyaich toe aan de bekeringsijver van één land: Saoedi-Arabië. Het promoten van de islamitische identiteit van moslims in niet moslimlanden is één van de pijlers van het Saoedische buitenlandse beleid. Om dit te bewerkstelligen worden moskeeën en islamitische culturele organisaties overal ter wereld ondersteund met de nodige oliedollars (Benyaich, 2013, p. 55).
De staatsdoctrine van Saoedi-Arabië is het wahabisme, vernoemd naar Mohammed Ibn al-Wahab (1703-1792). Abd al-Wahab predikte een terugkeer naar de zuiver islam en verwierp de islamitische rechtsscholen, aangezien deze de Koran op hun manier interpreteren. Deze boodschap vond gehoor bij Mohammed Bin Saud en zo ontstond een pact tussen het wahabisme, ook bekend als salafisme, en het Saoedische koninkrijk (Benyaich, 2013, p. 62-63). In de Verenigde Staten en Europa was men sinds de Iraanse revolutie vooral bang voor het sjiitische gevaar, zo kon het salafisme zich in alle rust ontwikkelen tot dominante ideologie in veel westerse moslimgemeenschappen. Zo ook in Brussel. In 1969 werd het Islamitisch Cultureel Centrum (ICC) opgericht, waar de Saoedi’s vanaf het begin bij betrokken waren. Met steun van de Belgische overheid begon het ICC het salafisme in Brussel te verspreiden. Dit vond vooral ingang bij de, van oorsprong Malekitische (één van de vier soennitische rechtsscholen), Marokkaanse moslims. Marokkaanse moskeeën werden nauwelijks gesubsidieerd vanuit het land van herkomst, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Turkse moskeeën, en bleken vatbaar voor het Saoedische geld (Benyaich, 2013, p. 60-61). Zo ontstonden salafistische organisaties als Sharia4Belgium en het Centre Islamique Belge (CIB). Volgens Benyaich is het salafisme nog nooit zo in bloei geweest als vandaag de dag met dank aan de economische en diplomatieke banden die Saoedi-Arabië onderhoudt met Europa en de Verenigde Staten (Benyaich, 2013, p. 68).
Exacte cijfers zijn niet beschikbaar, maar het moge duidelijk zijn dat het aantal salafisten in Brussel de laatste jaren is toegenomen. Uit recente cijfers van de Belgische onderzoekers Pieter van Ostaeyen en Guy van Vlierden blijkt dat er 589 mensen met de Belgische nationaliteit naar Syrië of Irak zijn vertrokken om zich daar aan te sluiten bij jihadistisch-salafistische milities als IS en Jahbat al-Nusra. Het merendeel komt uit Brussel en velen hebben banden met Sharia4Belgium (Van Ostaeyen, 2016).
Uit bovenstaande kunnen we concluderen dat de invloed van het salafisme op, met name Marokkaanse, moslims in Brussel enorm groot is. Het is duidelijk dat ideologie een rol speelt, het is echter heel moeilijk om te achterhalen of deze als inspiratie of als excuus moet worden gezien.

Het Brusselse terreurnetwerk
Zoals onder het kopje methode uitgelegd heb ik ervoor gekozen om de these van Olivier Roy (2007) te toetsen aan de hand van een analyse van vier leden van het Brusselse terreurnetwerk. Deze vier zijn aangemerkt als hoofdverdachten van de aanslagen in Parijs (13 november 2015) en Brussel (22 maart 2016). Drie terroristen zijn bij de aanslagen of kort erna om het leven gekomen, één zit in hechtenis.

Abdelhamid Abaaoud
            Abdelhamid Abaaoud (28) wordt gezien als het brein achter de aanslagen in Parijs en de leider van het Brusselse terreurnetwerk. Hij wordt omschreven als iemand die meer in het dievenpad en drugs geïnteresseerd was dan in de islam toen hij jong was (The New York Times, 2015). Zijn vader Omar had een kledingwinkel op het marktplein in Molenbeek en Abdelhamid ging naar een exclusieve katholieke school. Op het voortgezet onderwijs ging het al gauw mis, hij spijbelde regelmatig en verliet de school vroegtijdig. In deze periode sloot hij zich aan bij een vriendengroep met onder andere de broers Abdeslam die zich bezig hield met kleine criminaliteit. Hiervoor zat hij in 2010 enige tijd in de gevangenis.
Tot verbazing van zijn eigen familie vertrok Abaaoud in 2014 plotsklaps naar Syrië (The New York Times, 2015). Hij wist ook zijn dertienjarige broertje te overtuigen hem te volgen. Abdelhamid stijgt aldaar snel in de pikorde en geeft al snel leiding aan een tak van de jihadistische beweging IS. Hij is degene die strijders selecteert en traint voor aanslagen in Europa (The New York Times, 2016b). Abdelhamid Abaaoud keert vervolgens zelf terug naar Europa en slaat met zeven andere terroristen keihard toe op 13 november 2015 in Parijs, met 130 doden tot gevolg.

Salah Abdeslam
Het gezin Abdeslam woont al lang in Molenbeek, maar heeft zijn wortels in een Marokkaans kuststadje. Salah (26) wordt in Brussel geboren, maar heeft de Franse nationaliteit meegekregen van zijn Algerijnse vader. Het gezin Abdeslam staat niet bekend als vroom, de moeder heeft zelfs een afkeer van extremistisch gedachtegoed. Ze houdt jeugdvriend Abdelhamid Abaaoud verantwoordelijk voor de radicalisering van haar zoons (NRC, 2016). Salah haalt zijn diploma op de technische school, gaat werken als trammonteur en wordt in 2011 ontslagen. Eind 2010 zit hij een maand vast als hij op heterdaad wordt betrapt bij een inbraak, samen met zijn kompaan Abaaoud. Salah is vanaf dan veel te vinden in het café van zijn broer Brahim. “We rookten joints en we hingen wat rond”, vertelde een vriend in de Franstalige pers. “Hij was iemand die veel succes had bij de vrouwen. Salah was helemaal niet religieus. We keken samen graag naar het voetbal, wedstrijden van de Champions League. Salah was gek op voetbal” (NRC, 2016). In juli 2014 krijgt de antiterreurdienst een melding binnen dat de broers Abdeslam volledig geradicaliseerd zijn. Op 13 november 2015 slaan de broers Abdeslam samen met nog 6 andere terroristen toe in Parijs. Brahim blaast zichzelf op en Salah weet te ontsnappen. Op 18 maart 2016 wordt Salah Abdeslam gearresteerd en hij zit sindsdien in hechtenis (Volkskrant, 2016a).

Ibrahim en Khalid el-Bakraoui
            Ibrahim (29) en Khalid (27) groeiden op in Laeken, een arbeiderswijk in het noordwesten van Brussel. Hun vader, een gepensioneerde slager, is een vrome moslim die emigreerde vanuit Marokko; hun moeder is conservatief en leeft een teruggetrokken bestaan. De broers hebben een indrukwekkende loopbaan van gewelddadige criminaliteit achter de rug (The New York Times, 2016a).
Khalid was vier keer betrokken bij het overvallen van een auto en één keer bij een gewapende bankoverval in 2009 waarbij 41.000 euro werd buitgemaakt. In september 2011 werd hij veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor gewapende overvallen, in bezit hebben van gestolen auto’s en wapenbezit. Khalid werd in 2013 of 2014 echter op borgtocht vrijgelaten. Ibrahim schoot bij een mislukte overval met een Kalasjnikov op een agent en raakte hem daarbij in het been. Ibrahim werd in augustus 2010 veroordeeld tot negen jaar gevangenisstraf voor poging tot moord. Hij werd in oktober 2010 echter op borgtocht vrijgelaten met als voorwaarde dat hij België niet mocht verlaten. Ibrahim werd in juni 2015 opgepakt in Turkije aan de Syrische grens. De Turkse autoriteiten merkten hem aan als een terroristische strijder en zetten hem op het vliegtuig naar Nederland. Inmiddels had Interpol ook een arrestatiebevel gegeven voor Khalid, omdat hij zich niet aan de voorwaarden van zijn borgtocht hield. Hierop huurde hij een appartement in Charleroi, wat later gebruikt werd als safe house door de terroristen achter de aanslagen in Parijs. De broers el-Bakraoui wisten aan de politie te ontkomen bij het onderzoek dat volgde, maar voelden zich opgejaagd (The New York Times, 2016a).
Toen op 18 maar Salah Abdeslam werd gearresteerd besloten ze tot actie over te gaan. De politie vond op een laptop in een vuilnisbeek in Schaarbeek het testament van Ibrahim met de volgende woorden: Ik weet niet meer wat ik moet doen. Ik word overal gezocht en voel mij nergens nog veilig. Ik ben bang om in de gevangenis te belanden” (De Volkskrant, 2016b). Vier dagen na de arrestatie van Abdeslam slaan de broers el-Bakraoui toe. Ibrahim blaast zichzelf op in de ochtend van dinsdag 22 maart in de vertrekhal van het Brusselse vliegveld Zaventem. Een uur later volgt Khalid zijn voorbeeld door zichzelf op te blazen in een metrostel op het Brusselse station Maalbeek. 32 mensen vinden de dood (The New York Times, 2016a).

Islamisering van radicalisme
De vier beschreven terroristen voldoen in grote mate aan het beeld dat Roy schetst. Het zijn kinderen van migranten die in eerste instantie niet overdreven religieus waren. Ondanks dat ze opgroeiden in arme wijken waren ze niet bijzonder kansarm. Ze leefden een vrij normaal ‘westers’ leven in de zin dat ze zich aangetrokken voelden tot alcohol, vrouwen en soms zelfs drugs. Eerst belanden ze op het criminele pad en vervolgens gingen ze zich pas echt in de islam verdiepen. Deze verdieping in de islam en de latere radicalisering ontstond vaak in de gevangenis of in het milieu van een criminele vriendengroep. De Indiaas-Amerikaanse journalist Fareed Zakaria stelt dat de radicalisering van deze jongeren een ultieme daad van rebellie tegen de moderne wereld is. Pas later vinden ze in de radicale islam een ideologie die daarbij past en ook nog eens overal op het internet voorhanden is (Zakaria, (2016). De theorie van Roy is een sterk verklarende factor van de radicalisering van de leden van het Brusselse terreurnetwerk, maar ook sociaaleconomische en ideologische factoren spelen een grote rol.




De vier geanalyseerde leden van het Brusselse terreurnetwerk voldoen in zekere mate aan alle drie in dit paper geformuleerde theorieën. Het zijn allemaal kinderen van Marokkaanse immigranten die opgroeiden in achterstandswijken in Brussel. Uit de analyse blijkt dat het zeer slecht gesteld is met de sociaaleconomische omstandigheden in deze Brusselse achterstandswijken. Daarnaast hebben deze terroristische jongeren allemaal banden met de salafistische ideologie die vooral door Saoedische oliedollars nog steeds bloeiende is in Brussel. De leider van het terreurnetwerk, Abdelhamid Abaaoud, had zelfs een belangrijke positie binnen de jihadistisch-salafistische groepering IS. Ten slotte waren deze vier jihadisten in eerste instantie niet buitengewoon religieus. Ze begaven zich eerst op het criminele pad en keerden zich daarna pas richting de radicale islam. We kunnen dus concluderen dat zowel psychologische als ideologische en sociaaleconomische factoren een rol spelen bij radicalisering. In welke verhouding dit zich precies voltrekt is lastig te achterhalen en zal per individu verschillen, maar de synthese van deze drie factoren blijkt zeer gevaarlijk.
Om radicalisering en terrorisme in de toekomst tegen te gaan zullen er dus verschillende beleidsinstrumenten moeten worden ingezet. Ten eerste dient de verpaupering van wijken in grote steden worden tegengegaan; ten tweede dient actief de verspreiding van het salafisme worden tegengegaan en de relatie met ‘bondgenoot’ Saoedi-Arabië kritisch te worden geëvalueerd; ten slotte dient er meer ruimte te komen voor een ‘westerse’ of liberale islam en dienen buitenlandse geldstromen te worden afgesneden.



62 procent Brusselaars heeft vreemde herkomst. (2012, 29 juni) Opgevraagd op 30 april 2016 van  

Benyaich, B. (2013). Islam en Radicalisme bij Marokkanen in Brussel. Kessel-Lo: Bilal   Benyaich & Uitgeverij van Halewyck

Burgoon, B. (2006) On Welfare and Terror, Social Welfare Policies and Political-Economic  Root of Terrorism

De Groene Amsterdammer (2015, 22 juli). Olivier Roy over jihadisme en de Europese islam. ‘Het zijn jongeren die hun guerilla zoeken, zoals mijn generatie deed’ 
 Opgevraagd op 29 april 2016 van

De Volkskrant (2016a, 18 maart). Abdeslam neergeschoten en met vier anderen opgepakt bij politieactie Molenbeek. Opgevraagd op 4 mei 2016 van

De Volkskrant (2016b, 23 maart). Broers El Bakraoui: van zware gangsters tot zelfmoordterroristen.
 Opgevraagd op 4 mei 2016 van

Jacobs, R. & Rea, A. De jonge Brusselaars tussen verscheidenheid en tegenspoed. Enquête bij de laatstejaars van de scholen van de stad Brussel, Brussels Studies, nr. 8, 3 september 2007, p. 4 en 8.

NRC (2016, 19 maart 2016). De tramtechnicus die terrorist werd - een portret van Abdeslam. 
 Opgevraagd op 4 mei 2016 van

Roy, O. Islamic Terrorist Radicalisation in Europe. European Islam - Challenges for Society and Public Policy (2007)

Roy, O. (2016, 11 januari). The Islamization of Radicalism. Opgevraagd op 2 mei 2016 van

Saaf, A. e.a., Belgische Marokkanen. Een dubbele identiteit in ontwikkeling, Koning Boudewijn Stichting, juni 2009, p. 107-108.

The New York Times (2015, 17 november). An ISIS Militant From Belgium Whose Own Family Wanted Him Dead. Opgevraagd op 4 mei 2016 van

The New York Times (2016a, 24 maart). Ibrahim and Khalid el-Bakraoui: From Bank Robbers to Brussels Bombers.
 Opgevraagd op 4 mei 2016 van

The New York Times (2016b, 29 maart). How ISIS Built the Machinery of Terror Under Europe’s Gaze. Opgevraagd op 4 mei 2016 van

Van Ostaeyen, P. (2016, 3 april). April 2016: A new statistical update on Belgian fighters in Syria and Iraq. Opgevraagd op 3 mei 2016 van

Wiktorowicz, Q. (2006) Anatomy of the Salafi Movement. Studies in Conflict and Terrorism

Wolfensohn, James D. 2002. Fight terrorism by ending poverty. New Perspectives Quarterly 19 (2): 42.

Wood, G. (2015) What ISIS Really Wants. The Atlantic

Zakaria, F. (2016, 4 april). Fareed's Take: Terror lessons from the Brussels attacks. Opgevraagd op 6 mei 2016 van



We komen met een groepje studenten bij het, ietwat verpauperde, voormalige schoolgebouw aan. Van buiten ziet het er niet erg aantrekkelijk uit, het complex lijkt verlaten en overal ligt vuilnis. Eenmaal binnen moeten we onze naam noteren en wordt gevraagd wat we komen doen. We antwoorden dat we voor de taalles komen zoals ons is aangeraden, want van pottenkijkers is men niet gediend. Laat staan van studenten die vluchtelingen komen interviewen. In de aula van de school is het rustig, hier en daar zitten wat mannen een kopje koffie te drinken. Wij lopen door naar een klein klaslokaaltje om kennis te maken met een paar Syrische vluchtelingen. Het zijn mannen van middelbare leeftijd die ons hartelijk de hand schudden en ons in gebrekkig Nederlands begroeten. We spreken af dat de vluchtelingen ons de noodopvang laten zien en dat we ondertussen een gesprek kunnen voeren. In het Nederlands, want het moet wel leerzaam zijn voor de Syriërs.

Vluchteling S. gaat met mij mee. S. lacht vriendelijk, maar komt in het begin een beetje verlegen over. Ik probeer hem op zijn gemak te stellen door over koetjes en kalfjes te praten. S. vertelt dat hij het wel naar zijn zin heeft in Nederland, Amsterdam lijkt volgens hem wel een beetje op  de stad waar hij vandaan komt. Hij is nu zo’n vier maanden in Nederland en kan zich al aardig verstaanbaar maken in het Nederlands. Af en toe gebruikt hij Google Translate als hij er niet uitkomt. S. komt uit het Noorden van Syrië en spreek vloeiend Arabisch en Aramees. Met het koude weer heeft hij geen probleem, in Noord-Syrië is het momenteel nog kouder. We besluiten dan ook naar buiten te gaan. Een paar mannen staan te roken, het zonnetje schijnt. S. begint zich duidelijk beter op zijn gemak te voelen. Hij vertelt dat hij in Syrië met machines werkte en dat hij dat hier ook wel weer zou willen doen. In de noodopvang heeft hij niet zoveel te doen, de taalles is een welkome afwisseling en hij is blij eens met iemand anders te kunnen praten. Soms gaan ze met een groepje de stad in, maar het grootste gedeelte van de dagbesteding bestaat uit verveeld rondlopen en hangen.
Terwijl ik even een praatje maak met een andere man, heeft S. 4 foto’s uit zijn portemonnee getoverd. Het zijn foto’s van zijn twee dochters, zijn zoontje en van Jezus. Hij vertelt met enige trots dat hij christen is. Zijn vrouw en kinderen zijn nog in Syrië en hij maakt zich zichtbaar zorgen over hun lot. Hij vertelt dat het Noorden van Syrië een erg gevaarlijk gebied is dat grotendeels in handen is van Daesh (Islamitische Staat) en Jahbat al Nusra (aan Al Qaeda gelieerde groep in Syrië). Hij mompelt iets over enorme bedragen die christenen moeten betalen om hun vrouwen uit handen van de extremisten te houden, maar het verhaal blijft een beetje vaag. Hij hoopt dat zijn vrouw en kinderen snel naar Nederland kunnen komen, maar hij ziet het somber in. Hoe moeten ze Nederland ooit bereiken? De routes van de vluchtelingen blijken nogal te verschillen. S. is op een gammel bootje via de Middellandse Zee naar Europa gekomen. De man die bij ons staat zegt dat hij met het vliegtuig vanuit een vluchtelingenkamp in Libanon naar Turkije is gereisd. De verdere route bestond uit lange wandeltochten, busreizen en ten slotte met de trein van Duitsland naar Nederland. Want Nederland was het beloofde land, daar moesten ze heen. Dat werd hen in Syrië al verteld. Uiteindelijk kwamen ze aan op het centraal station van Amsterdam, waar ze werden ontvangen en verder geholpen.
Het wordt een beetje koud buiten en S. en ik besluiten weer naar binnen te gaan. S. is inmiddels over zijn verlegenheid heen en vertelt honderduit. Ik vraag hem of hij uiteindelijk weer terug wil naar Syrië, mocht er een einde aan de oorlog komen. Hij mompelt dat het voor christenen in Syrië niet makkelijk is, maar geeft geen duidelijk antwoord. S. kijkt om zich heen en vertrouwt me zachtjes toe dat hij Assad steunt. Daesh en Jahbat al Nusra zijn verschrikkelijk, ze terroriseren de regio en hebben het vooral gemunt op de christenen. Assad daarentegen was goed voor de christenen. ‘Ik houd van Assad’, fluistert hij in mijn oor terwijl hij een arm om me heenslaat om zijn empathie voor de Syrische president te tonen. Hardop zeggen durft hij dat niet want de meeste mensen hier in de noodopvang haten Assad.

Op dit moment worden we onderbroken door een vrouw van de organisatie. Ze zegt dat ze gemerkt heeft dat wij toch te veel gevoelige gespreksonderwerpen aankaarten en dat het gesprek bij deze is beëindigd. Verder drukt ze me op het hart om niets wat hier besproken is naar buiten te brengen. S. kijkt me dankbaar aan dat hij zijn verhaal mocht doen en we nemen hartelijk afscheid.

Jaap van Ark