Botsing tussen de islam en het Westen

Geplaatst: juli 11, 2014 in Politiek

De wereld is een brandhaard. Syrië, Oekraïne, er lijkt maar geen einde te komen aan grote conflicten. Wat is de belangrijkste oorzaak van deze onrusten? Is de belangrijkste bron van conflict ideologisch, economisch of zijn er nog andere oorzaken? In dit essay beargumenteer ik in hoeverre er sprake is van een botsing der beschavingen in de Internationale Betrekkingen. Eerst werk ik de these van Samuel Huntington uit zoals hij dit beschrijft in zijn essay The Clash of Civilizations?. Vervolgens behandel ik de alternatieve these van Francis Fukuyama en de kritiek van Amartya Sen op het werk van Huntington. Ten slotte bespreek ik aan de hand van twee casussen in hoeverre de verklaringskracht van de ‘Clash of Civilizations’ de laatste jaren is toe- of afgenomen.

The Clash of Civilizations
In 1993 kwam de Amerikaanse politicoloog Samuel Huntington met een theorie over botsende beschavingen. Dit werkte hij uit in een spraakmakend artikel in het blad Foreign Affairs. Dit artikel kan gezien worden als een reactie op The End of History and the Last Man van Francis Fukuyama, die ik verderop in dit essay zal behandelen. Huntington stelt dat de bron van conflict na de Koude Oorlog niet meer primair ideologisch of economisch zal zijn, maar vooral cultureel. “It is my hypothesis that the fundamental source of conflict in this world will not be primarily ideological or primarily economic. The great divisions among humankind and the dominating source of conflict will be cultural. Nation states will remain the most powerful actors in world affairs, but the principal conflict of global politics will occur between nations and groups of  different civilizations.”(Huntington, 1993, p.22).
Vroeger ontstonden conflicten vooral tussen keizers en koningen. In de periode van de Franse Revolutie vooral tussen naties en mensen. Als gevolg van de Russische Revolutie werden ideologieën de belangrijkste bron van conflict. Met het einde van de Koude Oorlog kwam er echter een einde aan deze ideologische conflicten. Huntington voorspelt dat beschavingen steeds belangrijker zullen worden in grote internationale conflicten. Hij omschrijft een beschaving als volgt: “A civilization is thus the highest cultural grouping of people and the broadest level of cultural identity people have short of that which distinguishes humans from other species.” (Huntington, 1993, p.24).
Huntington onderscheidt de volgende beschavingen: westers, confuciaans, Japans, islamitisch, hindoestaans, slavisch-orthodox, Latijns-Amerikaans en Afrikaans. De wereldpolitiek zal gekenmerkt worden door conflicten tussen deze beschavingen. Ik zal me vooral focussen op de islamitische en westerse beschaving.

Islam en het Westen
Volgens Huntington is de rol van religie binnen een beschaving essentieel. Het Westen heeft christelijke wortels en deze botsen met de islamitische beschaving. Zowel het christendom als de islam claimt de enige ware religie te zijn, dus de kans dat dit problemen veroorzaakt is groot (Huntington, 1993).  Er zijn altijd al spanningen geweest tussen het westen en de islam en deze zullen alleen maar verder toenemen. Het Islamitisch fundamentalisme groeit en de belangen van het westen in de Perzische Golf zijn groot vanwege de aanwezige olie. Ook de explosieve bevolkingsgroei in de Arabische wereld leidt tot oplopende spanningen. De migratie vanuit Arabische landen naar West-Europa neemt toe en in veel Westerse landen wordt deze ontwikkeling als negatief beschouwd. Daarnaast heeft het westen de gewoonte om haar denkbeelden aan andere beschavingen op te dringen, terwijl hier in andere beschavingen geen behoefte aan is. “Western ideas of individualism, liberalism, constitutionalism, human rights, equality, liberty, the rule of law, democracy, free markets, the separation of church and state, often have little resonance in Islamic, Confucian, Japanese, Hindu, Buddhist, or Orthodox cultures.”(Huntington, 1993, p. 40).
Het westen gebruikt internationale instituties en militaire macht om haar eigen belangen te promoten. Al deze factoren zorgen ervoor dat de spanningen tussen de westerse en islamitische beschavingen steeds verder oplopen. Dit wordt versterkt doordat landen met dezelfde beschaving tijdens een conflict steun bij elkaar zoeken. Het zogenaamde kin-country syndroom vervangt de politieke ideologie en de traditionele machtsbalans (Huntington, 1993, p. 35). Huntington voorspelt in 1993 al dat er een grote confrontatie zal plaatsvinden tussen het Westen en de islam. Hij wordt dan ook gezien als de voorspeller van de aanslagen op 11 september 2001 en de reactie van het Westen daarop.

Alternatieve thesen en kritieken
Francis Fukuyama stelt in zijn artikel The End of History? dat met het einde van de Koude Oorlog het einde van de vooruitgang van de mens is bereikt. What we may be witnessing is not just the end of the Cold War, or the passing of a particular period of post-war history, but the end of history as such: that is, the end point of mankind’s ideological evolution and the universalization of Western liberal democracy as the final form of human government.”(Fukuyama, 1989, p.2). Het liberalisme heeft gewonnen van het communisme en er is dus een einde gekomen aan de ideologische evolutie van de mens. De westerse liberale democratie is de beste regeringsvorm en zal uiteindelijk door de hele wereld worden overgenomen. De internationale verhoudingen worden volgens Fukuyama vooral bepaald door ideologieën.  Grootschalige conflicten zullen dus in de toekomst niet meer voorkomen (Fukuyama, 1989). Met name door de aanslagen van 9-11 en de gevolgen die deze hebben gehad, heeft de these van Fukuyama veel verklaringskracht verloren. Toch is The end of History? wel degelijk relevant omdat het werk van Huntington als een reactie hierop gezien kan worden.
Volgens Amartya Sen klopt de analyse van Huntington niet. Zo stelt Sen dat mensen niet louter gezien kunnen worden als lid van een bepaalde beschaving. De identiteit van een mens bestaat uit veel meer zaken dan alleen cultuur en religie. Zo kan een moslim ook vader, arbeider enzovoort zijn. Volgens Sen is de analyse van Huntington veel te kortzichtig. Daarnaast kloppen de verschillende beschavingen die Huntington onderscheidt niet. Huntington plaatst India bijvoorbeeld onder de Hindoestaanse beschaving, terwijl daar ook heel veel moslims wonen. Mensen zijn vooral vrije individuen en kunnen veranderen (Sen, 2006).

Afghanistan en Irak
Zoals eerder vermeld wordt Huntington wel gezien als voorspeller van 9-11. Toen George W. Bush na 11 september de oorlog aan het terrorisme verklaarde stelde hij landen voor de keuze: “Either you are with us, or you are with the terrorists” (Bush, 2001). Een kleine maand na de aanslagen vielen de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Australië en Frankrijk het islamitische Afghanistan binnen. Het Afghaanse regime, de Taliban, werd ervan beschuldigd de terroristische groepering Al Qaida te ondersteunen. Daarnaast zou de hoofdverdachte van de aanslagen, Osama Bin Laden, zich in het land verschuilen. Onder de noemer War on Terror trok het Westen ten strijde tegen islamitische terroristen (Oorlog in Afghanistan, 2003). De Taliban werd vrij snel verslagen, Bin laden werd uiteindelijk in Pakistan gevonden en doodgeschoten, maar ruim twaalf jaar na de inval is Afghanistan nog steeds een brandhaard.
In maart 2003 volgde de invasie van Irak door de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk. De belangrijkste reden hiervoor was dat de Irakese dictator Saddam Hoessein in het bezit zou zijn van massavernietigingswapens. Dit werd gezien als een grote bedreiging voor het Westen. Ook zou het regime van Hoessein nauwe banden onderhouden met islamitische terreurorganisaties, waaronder Al Qaida. Saddam Hoessein werd van de troon gestoten, maar massavernietigingswapens werden nooit gevonden (Benedictus, 2013).
Uit deze voorbeelden blijkt duidelijk een botsing tussen het Westen, met name de VS, en islamitische regimes en terreurorganisaties. De religieus leider van Iran, Ayatollah Ali Khamenei riep op tot een heilige oorlog tegen het Westen. Naar aanleiding van de Eerste Golfoorlog zei Saddam Hoessein: “It is the West against Islam.”, waarop hij grote bijval kreeg in de islamitische wereld (Huntington, 1993, p.35). Uit de uitspraken van de hierboven genoemde leiders blijkt duidelijk dat er sprake is van het kin-country syndrome.

Conclusie
Mijns inziens is de theorie van de botsende beschavingen vrij sterk. Dit betekent niet dat deze theorie altijd en overal geldt, er zullen ook andere factoren een rol spelen bij conflicten. De these van Fukuyama vind ik veel minder overtuigend. Het is heel erg vanuit een westers perspectief geformuleerd. Voor het westen is de liberale democratie misschien de beste regeringsvorm en het ideaal, maar dat zegt niet dat dit ook voor andere beschavingen geldt. Huntington kiest hierin een beter uitgangspunt door te stellen dat het Westen juist terughoudend moet zijn in het opleggen van haar gedachtengoed aan anderen. Internationale verdragen en constituties zijn gebaseerd op westerse normen en waarden, maar de vraag is in hoeverre deze universeel zijn.
De kritiek van Sen is misschien terecht, maar dat betekent niet dat Huntingtons’ theorie de prullenbak in kan. Het klopt dat de identiteit van een mens uit meer factoren bestaat dan alleen culuur en religie, maar dat neemt niet weg dat cultuur en religie in grote mate de identiteit bepalen. Huntington stelt niet dat cultuur de enige factor is die conflict veroorzaakt, hij stelt enkel dat het de primaire factor is. “This article does not argue that civilization identities will replace all other identities, that nation states will disappear, that each civilization will become a single coherent political entity, that groups within a civilization will not conflict with and even fight each other.”(Huntington, 1993, p.48).
Je kunt inderdaad je vraagtekens zetten bij de beschavingen die Huntington onderscheidt, maar Huntington zegt ook dat mensen en beschavingen kunnen veranderen. Uit de gebeurtenissen na 11 september 2001 concludeer ik dat de verklaringskracht van de these van Huntington is toegenomen. Hoewel er niet bij elk recent conflict zo evident sprake is van een botsing der beschavingen, is er wel degelijk sprake van een botsing tussen de islam en het Westen.

 

Literatuur

Benedictus, J. (2013, 20 maart). Amerikaanse invasive in Irak 2013. Opgevraagd op 5 mei 2014 van http://www.isgeschiedenis.nl/nieuws/amerikaanse-invasie-in-irak-in-2003/

Bush, G.W. (2001, 20 september). Address to a Joint Session of Congress and the American People. Opgevraagd op 17 april 2014 van http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2001/09/20010920-8.html

Fukuyama, F. (1989). The End of History?. National Interest.

Huntington, S. P. (1993). The Clash of Civilizations?. Foreign Affairs.

Oorlog in Afghanistan. (23 januari 2003). Opgevraagd op 5 mei 2014 van http://www.novatv.nl/page/detail/nieuws/71

Sen, A. (2006). What Clash of Civilizations? Why Religious Identity Isn’t Destiny. Slate, 29 maart.

Advertenties
reacties
  1. Mark K. schreef:

    Geachte heer Van Ark,

    Wat een verademing om uw analyse te lezen. Ik heb uw site gebookmarkt.

    Groet,
    Mark

  2. Jaap van Ark schreef:

    Beste Mark,

    Dat is goed om te horen. Dank

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s